Брендтің атын жамылған жалған дәрілер отандық нарықты жаулап барады

Соңғы 10 жылдың ішінде дәрілік заттарды тұтыну Қазақстанда халықтың жан басына шаққанда 4 есеге, яғни 20 доллардан 81 долларға дейін өскен екен. Осының өзі біздің елімізде дәрі-дәрмек саудасының қызып тұрғанын аңғартса керек.

Шындығында, тымау-сымаудың күшейетін маусымын дәрісіз өткеру екінің бірінің қолынан келмейді, қазір. Ал ондайда дәріханалардағы қаптаған дәрілер қалтаны қақпай қоймайды. Дегенмен, ол дәрінің бәрі бірдей жарнамадағыдай жағымды әсер етіп жатса, қанеки. Бақсақ, біздің нарықта жалған, сапасы сын көтермейтін дәрі-дәрмектер де қаптап жүр екен. Бүгін Үкімет отырысында осы мәселе қаралып, ол бойынша Денсаулық сақтау министрлігінің басшылары арнайы брифинг өткізген болатын.

Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтеріне қарағанда, соңғы уақытта Қазақстанда жалған дәрілердің белең алуы белгілі бір деңгейде қауіпті арттырып отыр. Дегенмен, мамандар мұны бір Қазақстанда ғана емес, әлемде орын алып жатқан үдеріс деп бағалайды. Мәселен, Орталық коммуникациялар қызметіндегі брифингте Денсаулық сақтау министрі Салидат Қайырбекова әлемде жалған дәрілер айналымы артып келетінін айтып, бірқатар мысалды алға тартады. «АҚШ-тың азық-түлік өнімдері мен дәрілік препараттарды бақылау жөніндегі басқармасының деректері бойынша жалған әрі сапасыз дәрілердің әлемдік айналымы 75 млрд. АҚШ долларын құрайды. Ал Еуропада соңғы жылдары 7 млн-нан астам жалған фармацевтикалық өнімдер тәркіленген. Жалған дәрілік заттар айналымының 51 пайызы Азия елдеріне тиесілі», - дегенді айтады министр С. Қайырбекова. Оның сөзіне қарағанда, осындай үдерістер салдарынан Қазақстан да жапа шегіп келеді. Сонымен қатар, еліміздің дәрі-дәрмек нарығына Қытаймен географиялық көршілігіміз де үлкен қауіп болып отырған сыңайлы. Өйткені, министр контрафактілі дәрілердің басым бөлігі осы елден жеткізілетінін айтады.

Жалған, сапасыз дәрілердің қаптауы Қазақстанның импортқа тәуелділігіне де байланысты екен. Мәселен, еліміздің дәрі-дәрмектен импортқа тәуелділігі 70 пайызды құрап отыр. Сондықтан да, былайғы дәрі-дәрмекті қойып, халықаралық брендтерге ие медициналық өнім түрлерінің жалған, қолдан жасалған дүниелері нарыққа ентелей бастағанға ұқсайды. Айталық соңғы 10 жыл ішінде келіп түскен арыз-шағымдар бойынша Денсаулық сақтау министрлігі белгілі халықаралық брендтердің жалған медициналық өнімнің 40-тан астам аталымын өткізудің 90-нан артық фактісін анықтаған. Оның ішінде Фарингосепт, Но-шпа, Эссенциале Н форте, Виагра, Плавикс, Мезим форте, Сумамед секілді халықаралық брендтердің атынан шығарылған жалған өнімдер жиі кездесетінге ұқсайды. Сонымен қатар, фармацевтикалық қызметтің 500-ден аса объектісінен жалған өнімнің шамамен 40 мың бірлігі айналымнан алыныпты. 2010 жылы «Плавикс» жалған препаратының бір партиясынан ғана 5 млн. теңге алынса, осы кезеңде барлығы 2,5 млн. теңгеден аса сомаға айыппұл салынған.

Денсаулық сақтау министрі Салидат Қайырбекованың айтуынша, бұл бағытта бірқатар шаралар қолға алынады. Атап айтқанда, біріншіден, бақылау, қадағалау шаралары күшейтілмек. Екіншіден, жалған дәрі-дәрмекті таратуға қатысты заңнама жетілдіріліп, ол бойынша жазаны қатайту қарастырылады. Үшіншіден, осы бағыттағы күресте халықаралық ынтымақтастықты арттыру жоспарланып отыр. Енді осы үш бағытқа кеңінен тоқталсақ.

«Қазіргі таңда еліміздің нормативтік саласында медициналық өнімдер айналымы Еуропа қоғамдастығының стандарттарына барынша жақындатылған. Бұл нені білдіреді? Бұл - еліміздің дәрілік заттар айналымы саласында дұрыс әрі қатаң құқықтық реттеу жүріп жатыр деген сөз. Тоқтала кететін жайт, бұндай шара ТМД кеңістігінде Қазақстан мен Украинада ғана қолға алынған», - дейді министр Салидат Қайырбекова. Оның айтуынша, Қазақстанда медициналық өнімді шығарушыдан тұтынушыға жеткізілгенге дейін оның сапасы бақыланады, тиімділігі мен қауіпсіздігі де бағаланады. Сондықтан да, соңғы жылдары елімізде фармацестикалық практика енгізілуде. «Қазіргі жүргізіліп жатқан салаға тиісті фармацевтикалық практика (GLP, GCP, CMP, CDP, CPP) стандарттарын енгізу медициналық өнімнің және фармацевтикалық қызметтің сапасын қамтамасыз етеді», - дейді Денсаулық сақтау министрі. Оның сөзіне қарағанда, осындай фармацевтикалық практиканың нәтижесі де жаман емес. Атап айтқанда, тәжірибе арқасында соңғы үш жылда елімізге тіркелуге әкелінген 1,5 мыңға тарта дәрілік заттар арнайы тіркеуден өтпей қалған, себебі олар өз позициясы бойынша сапасын, қауіпсіздігі мен тиімділігін дәлелдей алмаған. Бұлардың өзі тіркелген жалпы препараттар санының бестен бір бөлігін құрайды екен. «Сонымен қатар, дәрілік заттардың 1 млн. 300 мыңнан астам қаптамадан тұратын 97 партиясы, соның ішінде нақтырақ айтқанда 11 мың келіні құрайтын субстанциялар (қазақстандық фармацевтикалық нарықтың жалпы көлемінің 0,3 пайызы) қауіпсіздік пен сапалық бағалаудан өтпей қалды. Осының өзі Қазақстандағы дәрі-дәрмек нарығының жеткілікті деңгейде қадағаланып келе жатқандығын білдірсе керек», - дейді министр Салидат Қайырбекова.

Ал жалған дәрі-дәрмекке қатысты нормативтік құқықтық базаны жетілдіруге келсек, осы бағытта 2006 жылдан бастап жалған дәрілік заттар жасап, оны таратқаны үшін жауапқа тарту ұғымдары нақтыланған. Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекске жалған медициналық өнімдерді өндіру, сатып алу, сақтау, өткізу және жарнамалау баптары бойынша әкімшілік жауапкершілік айқындалған. Сонымен қатар, жақында Елбасы қол қойған Қылмыстық кодекске Еуропалық Қауымдастықтың тәжірибесі ескеріле отырып, жалған медициналық өнімді таратқаны үшін қылмыстық жауапкершілікті қарастыру бабы енгізілген.

Үшінші мәселеге келсек, Денсаулық сақтау министрі Қазақстан халықтың денсаулығына қауіп төндіретін медициналық өнімдердің жалған түрін әзірлеу және оған қатысты орын алатын қылмыстар бойынша Еуропа Кеңесінің конвенциясына қосылуға ниетті екенін жеткізді. «Бұл - әлемдік үдеріс. «МЕДИКРИМ» аталатын әлгі конвенция - бұл осы саладағы қылмысы үшін қылмыстық жауапкершілікті қарастыратын тұңғыш халықаралық-құқықтық құжат», - дейді министр. Бұдан бөлек, 2016 жылдан бастап Қазақстан Кедендік одақ аясындағы медицина өнімдерінің бірыңғай нарығына енетін болады. Соған орай Қазақстан Ресеймен, Беларусь елімен бірлесіп, 50-ге тарта нормативтік-құқықтық актілерді біріздендіреді. Бұл ретте де Кедендік одақ аясында әріптес мемлекеттер арасында жалған дәрі-дәрмектер бойынша өзара ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін бірыңғай ақпараттық орталық жұмысын жандандыру қажет етіледі. Министрдің сөзіне қарағанда, жалған медициналық өнімдердің халықаралық мәліметтер базасына қолжетімділік 2015 жылы Қазақстанның сынақ орталығы іске қосылғаннан кейін ғана мүмкін болмақ.

Сөз арасында министр Қайырбекова жұртшылықтың, әсіресе жарнамаға құлай сенетін халықтың фармацевтикаға қатысты құқықтық сауаттылығын ашу керектігіне де назар аударды. Өйткені, оның айтуынша, қазір халық дәрі-дәрмекті көбірек пайдалануға көшкен. Ал оның арғы түбінде жарнама басым рөл атқаратыны да белгілі. «Қазақстан үшін ғана емес, әлемнің барша халықтары үшін үлкен проблемалардың бірі - медициналық өнімдердің интернет арқылы сатылуы. Өйткені, өкінішке қарай, біздің азаматтарымыз интернетте жарнамаланатын дәрі-дәрмекті сатып алуды әдетке айналдырған. Мәселен, жақында жүргізілген зерттеулерге сүйенсек, қазақстандықтардың 42 пайызы дәрілік заттарды жарнамаға сеніп сатып алады», - дейді Салидат Қайырбекова. Сонымен қатар, министрдің дерегі бойынша, еліміздегі әрбір екінші қазақстандық дәрілік заттарды дәрігердің тағайындауынсыз-ақ қабылдай береді екен. Сондай-ақ, әрбір екінші қазақстандық дәрігердің кеңесінсіз антибиотиктерді қабылдап жүрген көрінеді. «Антибиотиктерді дәрігердің кеңесінсіз қабылдау - өз денсаулығына өз қолымен залал келтіру деген сөз. Сондықтан да, жұртшылықтың дәрі-дәрмекке қатысты құқықтық сауаттылығын арттыруды жөн санаймыз», - дейді министр.